« Vrouwen in de beeldenstorm »

een onderzoek naar vrouw en media

We worden dagelijks overspoeld met beelden van vrouwen. Beelden gemaakt door media- en reclamemakers die zowel het straatbeeld (het bushokje, de tram, de straataffiches) als het televisiescherm vullen, om nog niet te spreken over de « storm » aan beschikbare vrouwbeelden op het internet. Mannen en vrouwen lezen, kijken, luisteren en interpreteren al deze beelden over vrouwen en vrouwelijkheid.

« Vrouwen in de beeldenstorm » geeft een overzicht van het huidig onderzoek over vrouwen en media, met een toespitsing op drie domeinen : vrouwen als mediamaaksters, vrouwen als mediagebruiksters en vrouwen als media-inhoud. Met specifieke aandacht voor het « mannen »medium bij uitstek, het Net...

Als mediamaaksters spelen vrouwen namelijk zelf een actieve rol in de « beeldenstorm ». En inderdaad : vrouwelijke journalisten, nieuwslezeressen, interviewsters, programmamaaksters : je ziet ze steeds vaker, je hoort ze steeds meer. Toch zijn zowel bij ons als in de ons omringende landen vrouwen in de mediaproductie ondervertegenwoordigd. Vrouwen blijken vaker in de « zachte » sectoren van de media, zoals op de cultuurredactie of in de administratie, werkzaam te zijn en klimmen minder vaak op naar hogere bestuursfuncties. Dit ondanks het feit dat er al jarenlang positieve acties gevoerd worden op Europees niveau.

Kijk- en luistercijfers, de CIM-cijfers voor dagbladen en tijdschriften, al deze onderzoeksgegevens beschrijven het mediagebruik van de « modale Vlaming ». Er wordt vrijwel nooit iets losgelaten over het mediagebruik van jongeren, ouderen, vrouwen. Hoeveel vrouwen uit de leeftijdscategorie 60+ keken de afgelopen weken naar « Schalkse Ruiters » ? Is hier weinig interesse voor of hechten de programmamakers er zelf geen belang aan ? Nochtans blijkt uit onderzoek dat mannen en vrouwen toch heel wat verschillen wat betreft voorkeuren voor televisieprogramma’s, tijdschriften en dagbladen. Terwijl er zeer veel diversiteit bestaat in de tijdschriftsector (« een tijdschrift voor ieder type vrouw »), wordt er bij televisieprogramma’s veel minder vaak rekening gehouden met de diversiteit van het vrouwelijk kijkpubliek.

Als mediagebruiksters worden vrouwen dagelijks geconfronteerd met beelden over vrouwen en vrouwelijkheid, met beelden over vrouwen als media-inhoud. En deze beelden blijken vaak nog stereotiep te zijn. De meest geziene vrouw in reclamespotjes is nog altijd jong, mooi, meestal blank en met maatje 38 of minder. Ook bij radio en televisie worden vrouwen en mannen vaak onderverdeeld volgens klassieke en tradionele categorieën : vrouwen worden bijvoorbeeld vaker in het huishouden getoond, maar ook sneller getutoyeerd en alleen met de voornaam aangesproken, mannen zijn meestal langer aan het woord en komen op televisie of op de radio als deskundige, als expert. In bepaalde programmagenres zoals informatieve programma’s of sport komen zelfs nauwelijks tot geen vrouwen voor (het is pas recent dat bij de VRT een vrouwelijke reporter voor de sportverslaggeving van o.a. voetbalwedsrijden instaat).

Er zijn al heel wat richtlijnen geschreven, zowel op Europees niveau als vanuit het wetenschappelijk veld, gericht op media- en reclamemakers over het beeld van vrouwen in de media. Maar heel veel soelaas brengen deze richtlijnen blijkbaar niet. Er worden zelfs fototrucages uitgehaald om het slankheidsideaal te benadrukken.

Op internet zijn heel wat sites over en met vrouwbeelden terug te vinden. Een search-commando met de trefwoorden « female images » geeft vooral pornografische sites weer, maar ook een feministische site (een Amerikaanse site als About Face http://www.about-face.org/ laat zien hoe men ergens in de beeldrijke jaren tachtig in de reklame een ver doorgedreven slankheidsideaal begon na te streven met als gevolg dat media-figuren haast per definitie slank moeten zijn). Dat internet een « toy voor boys » is wordt langzaam maar zeker ontkracht : steeds meer vrouwen leren internet kennen en maken er zelf gebruik van. De vrouwelijke webmasters, de webmistresses, zijn in opkomst. Ook in deze cyberversie van de « beeldenstorm » kunnen vrouwen dus een actieve rol spelen.

Sommige al te stereotiepe of al te negatieve beelden van vrouwen (en evengoed van mannen) wekken reacties op bij een breder publiek. Reacties van lezersbrieven tot adbusteren. De vrouwenbeweging speelt hier ook een actieve rol in het bewerken van de « beeldenstorm ». Door te reageren op irriterende, vrouwonvriendelijke reclame maken mediagebruiksters kenbaar dat ze genoeg hebben van de stereotype beelden waarmee ze overladen worden en opteren voor een diverser vrouw- en manbeeld. ZORRA (Zien, Opsporen en Reageren op Rolpatronen in Advertenties) is als meldpunt (met een eigen website) in het leven geroepen om deze reacties op vrouw- en manbeelden in de media bijeen te brengen en te verspreiden. Maar ZORRA wil daarnaast ook roldoorbrekende reclameboodschappen stimuleren.

Het gaat namelijk niet om dat ene blote vrouwenbeen dat gebruikt wordt om een bepaald automerk aan de man (vrouw ?) te brengen. Het gaat over de « storm van beelden » die denkbeelden en maatschappelijke ideëeen levert over vrouwen en vrouwelijkheid.

Suggesties voor verdere lectuur over vrouwen en media en een lijst met interessante websites sluiten deze publicatie af.

De publicatie "Vrouwen in de beeldenstorm" is voor 250 frank verkrijgbaar bij de Socialistische Vrouwen, Keizerslaan 13, 1000 Brussel, tel. nr. 02/548 34 71.